Κάλβος Αντρέας, 1792-1869

Μιλώντας για τον Α. Κάλβο, μιλάμε για τον ποιητή και δάσκαλο του ελληνικού γένους σε μια περίοδο που η Ελλάδα αναζητά την εθνική της ταυτότητα, καθώς αποτάσσει τον πολύχρονο τουρκικό ζυγό και βρίσκει σιγά - σιγά την εθνικής της ανεξαρτησία.

Αυτή την περίοδο, στο ιστορικό προσκήνιο βρίσκεται το πνεύμα του διαφωτισμού, με την προσπάθεια ανανέωσης της φιλοσοφίας και ό,τι αυτό συνεπάγεται, ενώ στο παρασκήνιο της κοινωνικής - πολιτικής ζωής μοιάζει να βρίσκεται ό,τι υποκινεί τους εσωτερικούς κινητήρες της ιστορικής δράσης. Με άλλα λόγια, το αίτημα για ελευθερία, ανεξαρτησία, κοινωνική δικαιοσύνη και ισονομία μεταξύ λαών και πολιτών, που εκφράζεται με διάφορα επαναστατικά κινήματα ενάντια σε κάθε είδους τυραννία, στην ουσία δεν είναι παρά η μεθοδευμένη προσπάθεια των πνευματικών κύκλων της διανόησης να βοηθήσουν τον απλό ανώνυμο λαό να ζήσει με αρετή και τόλμη, βγαίνοντας από την παθητική ανωνυμία της δουλικότητας στον κάθε αφέντη, και να αναλάβει υπεύθυνα τις τύχες του απέναντι στη συνείδησή του και την ιστορία.

Έτσι μέσα από διάφορες εταιρείες-αδελφότητες σε όλη την Ευρώπη, υποκινείται και αναπαράγεται όλο αυτό το πνευματικό-εσωτερικό έργο, που θα οδηγήσει στη ριζική αλλαγή της υπάρχουσας πολιτικοκοινωνικής κατάστασης, δημιουργώντας μια Νέα Τάξη πραγμάτων, με αυτό το ρόλο των μυστικών εταιρειών που τείνουν να προωθήσουν τις νέες φιλελεύθερες ιδέες, με βαθιές ρίζες στην εσωτερική παράδοση, όπως μαρτυρούν τα εσωτερικά τυπικά των οργανώσεων αυτών, που μοιάζουν να είναι όλα βγαλμένα από μια αρχετυπική μήτρα.

« Όσοι το χάλκεον χέρι βαρύ του φόβου αισθάνονται
ζυγό δουλείας ας έχωσι, θέλει αρετή και τόλμη η ελευθερία»
[Εις Σάμον]

Σε αντίθεση με το έργο του πνευματικού διαφωτισμού έρχονται η τυραννία, ο σκοταδισμός, η τυφλή υπακοή στο θρησκευτικό-πολιτικό δόγμα. Ενώ η αρετή, η παιδεία, η αγάπη για τη ζωή, το κάλλος και το ωραίο είναι συνώνυμα του φωτός και αντιμάχονται τη δεισιδαιμονία, τον αυταρχισμό, το φόβο, την έλλειψη ισονομίας και ορθής κρίσης. Ήδη έχει αρχίσει να επιφέρεται ένα σοβαρό πλήγμα στις γεωκεντρικές και ανθρωποκεντρικές αντιλήψεις, με τη σύλληψη ενός νέου μοντέλου πνευματικότητας που διαφέρει ριζικά από το αυστηρό θεολογικό-μεταφυσικό μοντέλο. Έτσι ο άνθρωπος αποκτά μια νέα διάσταση μέσα στο φυσικό κόσμο, αποτελώντας ενεργητικό παράγοντα στη μελέτη των μυστικών της φύσης, με βάση τις νέες αντιλήψεις και δεδομένα των υπό μελέτη επιστημών, των οποίων μητέρα θεωρείται η Φιλοσοφία..

«Εγώ τα σκήπτρα στάζοντα αίματος και δακρύων καταπατώ
και καίω της δεισιδαιμονίας το βαρύ βάκτρον»

[Εις Θάνατον]

Θα δούμε, λοιπόν, τον Α. Κάλβο να συντάσσεται με αυτό το φιλοσοφικό μοντέλο για τον άνθρωπο και τον κόσμο, το οποίο και θα κληθεί να διδάξει επάξια σε Ελλάδα και εξωτερικό. Επίσης θα δούμε τον Α. Κάλβο από νωρίς να γίνεται μέτοχος και σημαίνον στέλεχος, όπως μαρτυρούν οι ενδείξεις, του καρμποναρικού κινήματος, που είναι μια από τις μεγαλύτερες εταιρείες-αδελφότητες στην εν λόγω περίοδο με δράση, που κρίνεται επικίνδυνη από πολιτεία και εκκλησία, για αυτό και επίσημα θα καταδικαστεί η δράση της.

Βέβαια, όπως μαρτυρά και ο όρκος του μυητικού τυπικού, δεν πρόκειται παρά για μια αναβίωση σχολών μυστηρίου σε ένα πιο εξωτερικό επίπεδο, με απώτερο προορισμό την εξέλιξη της συνείδησης του μυούμενου, που έρχεται έτσι σε επαφή με κώδικες και σύμβολα, τα οποία τον ωθούν στο δύσβατο και ενάρετο δρόμο της Αρετής, της Νίκης, της Δόξας του καλού πάνω στο κακό, του Απολλώνιου φωτός απέναντι στο βαθύ σκοτάδι της άγνοιας.

« Πού βρίσκεσαι
Μεταξύ ουρανού και Γης
Ποιος είναι ο πατέρας σου
Ο ουρανός
Ποια η μητέρα σου
Η γη
Από πού έρχεσαι
Από το δάσος
Τι κάνεις εκεί
Νικώ τα πάθη, υποτάσσω τις επιθυμίες μου και διδάσκομαι τον
αξιοσέβαστο Καρμποναρισμό
Τι φέρνεις από το δάσος
Ξύλο, φύλλα και γη για να χτίσω
Φέρνεις τίποτα άλλο
Φέρνω επίσης την Πίστη, την Ελπίδα και τη Χάρη »

[Από τα απομνημονεύματα του αρχιθαλαμηπόλου του Ναπολέοντα Louis Constant Wairy]

Όλα τα παραπάνω, που ορίζουν το μέτρο της ψυχικής υπόστασης του δάσκαλου και ποιητή Α. Κάλβου και το πνεύμα της «ιστορικής περίστασης» στην οποία έζησε και έδρασε, είναι εμφανή στα παρακάτω αποσπάσματα των Ωδών, που είναι και το κύριο έργο του, για αυτό και ενδεικτικά τα παραθέτουμε εδώ.

« Το ξίφος κεραυνός γίνεται όταν πάτριος έρως το στρέφει»

« Ιδού ο Δήλιος Θεός, βοηθεί δικαίους αγώνας που κινεί πάτριος έρως»

« Χίλιους ναούς τους έκτισαν της Ιεράς Ελευθερίας τα χέρια.»

« Μόνη, αμάργαρος, ολόγυμνος, αυτάγγελτος,
το καθαρόν του ουρανού, αναβαίνει η αρετή»

« Μικρά ψυχή κατάπτυστον, κατάπτυστον καρδία έτυχε
όστις ακούει της δόξης την παράκλησιν και δειλιάζει»

«Ω Δόξα, δια τον πόθο σου γίνονται και πατρίδος και τιμής
και γλυκειάς ελευθερίας και ύμνων άξια τα έθνη»

« Τώρα όπου βλέπω το θάνατον με θάρρος, εγώ κρατώ την άγκυρα της σωτηρίας»

« Μια και μόνη η οδός και εις τον τάφο φέρνει,
εις αυτήν η ανάγκη αμάχητον, με χείρα ωθεί τους ζώντας»

«Ως από ένα βουνό ο αετός, εις άλλο πετάει
κι εγώ τα δύσκολα κρήμνα της αρετής ούτως επιβαίνω»

« ατίμητα δώρα, Αγάπη, Αρετή, εύσπλαχνον στήθος ως αγλαά τοσαύτα δώρα δοξολογούνται, αλλά πολύ αγλαώτερον ο νους όπου αποφεύγει τη δουλωσύνη»

« Μόνον βλέπω τον ήλιο μένοντα εις τον αέρα,
τους τριγύρω χορεύοντας ουρανούς κυβερνάει με δίκαιο νόμο

« Εάν εις δίκαιους έλθητε πολέμους,
ή ένα μνήμα, μνήμα τίμιον ευρίσκετε, ή των θριάμβων τα άσματα και τα κλωνάρια»

«Δεν χύνονται τα δάκρυα ματαίως επί τον τάφον των ευδοκίμων»

«αν φθαρτόν το σώμα πέσει και το άυλο πνεύμα των αγαθών
και η φήμη νικήσουν, ως η αλήθεια το αέναο μέλλον»

« Αν η αρετή κι ο ελεύθερος νόμος ως άγια χρήματα
ειλικρινώς λατρεύονται
τότε καθώς ο παράδεισος δίδει η γη τα ρόδα
και τότε η ζωή δεν είναι παρά προοίμιο αθανασίας»

«Σεισμός πολέμου ακούγεται. Υπό τύμβον υψήνορα, ήρωες κοιμώνται»

«Επί το μέγαν ερείπιον η Ελευθερία ολόρθη, προσφέρει δύο στεφάνους,
εν από γήινα φύλλα κι άλλον απ άστρα»

«Την εκλογήν ελεύθερον δίδει το θείο.»

Κλείνοντας αυτή τη μικρή επιγραμματική παρουσίαση στο πρόσωπο και το έργο του ιδεαλιστή Α. Κάλβου, θεωρούμε άξια αναφοράς τα εξής.

Ο Α. Κάλβος υπήρξε πολύγλωσσος και πολυμαθής, δίδασκε ελληνικά, λατινικά ιταλικά, γαλλικά αγγλικά, φιλοσοφία, γεωγραφία, αστρονομία, και βρέθηκε να παραδίδει ιδιωτικά μαθήματα σε διακεκριμένες προσωπικότητες κατά τη παραμονή του στο εξωτερικό, όπως στο φιλέλληνα Λονδρέζο βουλευτή J.Lee, κι όλα αυτά χωρίς να σπουδάσει σε ανώτερη σχολή αλλά μελετώντας μόνος του. Πολλά οφείλει στον ελληνο-ιταλό ποιητή Ούγω Φώσκολο που τον στήριξε ηθικά και υλικά στα πρώτα του βήματα, πριν διακοπεί οριστικά η φιλία τους. Ως ψυχοσύνθεση θεωρούνταν κλειστός, ιδιόρρυθμος, αυστηρός και δύστροπος.

Η ιδιόμορφη γλώσσα και το αρχαιόπρεπο, ωστόσο λόγιο ύφος, με τη δωρική του μεγαλοπρέπεια, οδήγησαν στο να χαρακτηριστεί ως «νέος Πίνδαρος», συνάμα με το ιδιόρρυθμο μέτρο και την απουσία ομοιοκαταληξίας, που ωστόσο δεν στερούν την αρρενωπότητα, και το ρομαντισμό στο έργο του, που φανερώνει λεπτομερή επίγνωση της ελληνικής και ιταλικής φιλολογίας.

Στο Λονδίνο όπου βρέθηκε υποστηρίζει τα ελληνικά ζητήματα μέσα από δημόσιες διαλέξεις, καταδεικνύοντας την ενότητα της ελληνικής σκέψης και γλώσσας από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες του. Για τη δράση του ως καρμπονάρος θα διωχθεί από τη Φλωρεντία και θα μεταβεί στην Ελβετία, όπου και θα συγγράψει μέρος των Ωδών. Όταν έλθει στην Ελλάδα, για να βοηθήσει πιο ενεργά στον αγώνα για ανεξαρτησία, αποκαρδιωμένος θα εγκαταλείψει την προσπάθειά του βλέποντας πως έχει υποσκελιστεί το ήθος του αγώνα από ταπεινά συμφέροντα και κίνητρα., θα συνεχίσει ως δάσκαλος στην Ιόνιο Ακαδημία της Κέρκυρας, αλλά απογοητευμένος κι από την εκεί συμπεριφορά του πνευματικού κόσμου θα επιστρέψει στο Λονδίνο.

Θα ασπαστεί το προτεσταντικό δόγμα και θα αφιερώσει το τελευταίο μέρος του συγγραφικού του έργου σε μεταφράσεις θρησκευτικών έργων της Αγγλικανικής Εκκλησίας (Βιβλίο Δημοσίων προσευχών, Περί δογμάτων διοίκησης και ιερουργιών της αγγλικής Εκκλησίας κ.α.), ενώ με τη δεύτερη γυναίκα του θα ανοίξει παρθεναγωγείο στο οποίο και θα διδάξει μαθηματικά και ξένες γλώσσες. Σε ηλικία 77 ετών θα πεθάνει από πνευμονία.

Ο Κ. Παλαμάς, 20 χρόνια μετά το θάνατό του, θα γράψει για αυτόν επαναφέροντας το έργο του στο προσκήνιο:
«και πώς να μην πληρώσει ακριβά την τόλμη του ο Κάλβος, θρασύς, καινοτόμος, απαρνητής των πατρώων θεών και των λαϊκών παραδόσεων και πώς να μην λησμονηθεί»

- Άλλα έργα του:
Οι έμμετρες τραγωδίες «Θηραμένης», «Δαναίδες», «Ιππίας»
«Απολογία της Αυτοκτονίας»,
«Σχέδιο νέων αρχών και γραμμάτων εφαρμοσμένων εις τας καλάς τέχνας»
(στο οποίο και προτείνει την επιστροφή στα κλασσικά πρότυπα του ωραίου και αγαθού)

- Στον κύκλο τραγουδιών ΑΡΚΑΔΙΑ ΙV του Μ. Θεοδωράκη βρίσκονται μελοποιημένα αποσπάσματα των ΩΔΩΝ στο έργο με τίτλο «Τα τραγούδια του Αγώνα» που κυκλοφορούν από τη MINOS STEREO M.S.M.


Βιβλιογραφία
- «Ω Δ Α Ι» [Α.Κάλβου] Εκδ. Πάπυρος Πρες
- Περιοδικό «ΔΙΑΒΑΖΩ» τ. 140 26/03/86 [Αφιέρωμα στον Α.Κάλβο]
10 σχετικά άρθρα
- Επτά Ημέρες ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΉ Κυρ. 22/03/98 [Αφιέρωμα Ρήγας Φεραίος]

-24/03/96 [ Δ.Σολωμός ]
-26/03/00 [ Λ.Βύρων ]
-30/03/03 [ Κ.Παλαμάς ]

- Ελευθεροτυπία [Ένθετο ΙΣΤΟΡΙΚΑ] 23/12/99
Ο Νεοελληνικός διαφωτισμός και οι λόγιοι

- Περιοδικό «ΑΝΕΞΗΓΗΤΟ» τ.136 09/99
Αρθρο «Το μυητικό Τάγμα των Καρμπονάρων»

- Περιοδικό «ΑΒΑΤΟΝ» τ. 31 03/03
Άρθρο «Μυστικές Εταιρείες και η Επανάσταση του 1821»

- Εγκυκλοπαίδεια «ΠΑΠΥΡΟΣ ΛΑΡΟΥΣ»