Γιαν Βαν Άυκ, 1390 - 1441 (Jan van Eyck)

Η ακριβής χρονολογία της γέννησης και τα πρώτα χρόνια της ζωής του Γιαν Βαν-Αυκ μας είναι άγνωστα. Στοιχεία από έρευνες δείχνουν πως γεννήθηκε στο Μααζάυκ της επαρχίας του Λιμβούργου των Κάτω Χωρών. Από τον Οκτώβριο του 1422 ως τον Ιανουάριο του 1425 ο Γιαν Βαν-Αυκ βρίσκεται στη Χάγη, στην υπηρεσία του κόμη της Ολλανδίας, Ιωάννη της Βαυαρίας.

Αργότερα ο Φίλιππος ο Αγαθός, δούκας της Βουργουνδίας, θα τον προσλάβει σαν θαλαμηπόλο και ζωγράφο της Αυλής του, με ετήσιο μισθό 100 λίρες. Ως το τέλος της ζωής του θα μείνει στην υπηρεσία του δούκα.

Ταξίδεψε στην Ιβηρική χερσόνησο δύο φορές. Την πρώτη φορά, το 1427, για να διαπραγματευτεί το γάμο της Ισαβέλλας με το Φίλιππο. Το άλλο ταξίδι του πραγματοποιήθηκε το 1428-29, για να ζητήσει και πάλι το χέρι της Ισαβέλλας της Πορτογαλίας όμως αυτή τη φορά. Αποστολή του ήταν να διαπραγματευτεί, αλλά και να φέρει στο δούκα (Φίλιππο), ένα πορτρέτο της υποψήφιας νύφης. Το 1431 αγόρασε ένα σπίτι στο Μπρυς κι ένα χρόνο αργότερα παντρεύτηκε κάποια Μάργκαρετ, με την οποία απέκτησε τουλάχιστον δύο παιδιά. Πέθανε πριν τις 9 Ιουλίου του 1441.

Οι ιστορικοί της τέχνης έχουν επισημάνει την ύπαρξη του αδερφού Χούμπερτ Βαν-Αυκ. Μερικοί τον θεωρούν σαν τσαρλατάνο της τέχνης. Οι περισσότεροι όμως υποστηρίζουν πως και οι δύο αδερφοί μαζί δημιουργούν την έκρηξη και τη διαφορά με το έργο τους το «Πολύπτυχο της Γάνδης», που το υπογράφει ο Χούμπερτ.

Δεν είναι δυνατό να μην αναγνωρίσουμε πως το άλμα ήταν απότομο, η πρόοδος αστραπιαία, το ότι οι δύο αδερφοί έφεραν σχεδόν μονομιάς την τελειότητα στην τεχνική τους. Ο Χούμπερτ ήταν αυτός που ταξίδεψε για να γνωρίσει τη Γαλλική και Ιταλική ζωγραφική και γλυπτική. Έτσι ο Χούμπερτ, σαν πρόδρομος, ήταν η βάση του Γιαν, που γεννιέται 20 χρόνια αργότερα. Ο ένας γίνεται το βάθρο για να ανέβει ο άλλος.

Ο Γιαν Βαν-Αυκ τελειοποίησε την τεχνική της ελαιογραφίας, το μυστικό της οποίας βρισκόταν στη χρήση ενός στεγνωτικού που χρησιμοποιούσε στα χρώματα, καθώς και στην προετοιμασία της επιφάνειας του πίνακα.

Ο Γιαν Βαν-Αυκ μαζί με ελάχιστους άλλους μεγάλους ζωγράφους θεωρείται επαναστάτης στο χώρο της ζωγραφικής. Με ένα τολμηρό πέταγμα άφησε πίσω του τη μεσαιωνική παράδοση, για να εγκαινιάσει τη Φλαμανδική ζωγραφική της Αναγέννησης.

Ανακάλυψε τον πλουραλισμό της φύσης, το μυστικό να συνενώσει αρμονικά με τη βοήθεια της οριζόντιας προοπτικής και της προοπτικής από ψηλά. Η τέχνη γίνεται και πάλι όπως ήταν στην κλασική αρχαιότητα.

Ενώ πειραματίζεται ο Φλαμανδός ζωγράφος πάνω στην τέχνη του, ένας άλλος ζωγράφος στη Φλωρεντία, ο Μαζάτσιο, ανοίγει τις πύλες της «Αναγέννησης», που είχε σαν θεμελιακή αρχή μία επιστημονική και ανθρωπιστική τάση. Στους δύο αυτούς καλλιτέχνες (Γιαν Βαν-Αυκ και Μαζάτσιο) βρίσκουμε γνωρίσματα Ουμανισμού, ένα είδος αυθόρμητης και πρόσχαρης επαφής με τον ορατό και αόρατο κόσμο.

Ο Γιαν Βαν-Αυκ εφάρμοσε πρώτος τις αισθητικές αρχές που θα ακολουθήσει αργότερα ο Κορό, που έλεγε: «Μορφή και Αξίες, να η ουσία της τέχνης».

Με τον Γιαν Βαν-Αυκ η Φλαμανδική ζωγραφική κάνει την θεαματική της έξοδο από μια υλιστική θεώρηση του κόσμου που επικρατούσε μέχρι τότε, σε μία τέχνη που εναρμονίζει τις αισθήσεις και τις οπτικές εντυπώσεις.

Έχει σαν στόχο την εσωτερική εμβάθυνση στην ανακάλυψη της αλήθειας της μορφής. Της φόρμας που μοιράζεται το φως και με τη σκιά στα πρόσωπα, σαν να είναι ένα Ον από σάρκα και οστά έχοντας το καθένα τη δική του ζωή, τη δική του ουσία, με αποτέλεσμα να φαίνονται όλα πολύ ζωντανά.

Αυτό μπορούμε να το δούμε στο «Πολύπτυχο της Γάνδης», που ο Γιαν Βαν- Αυκ θέλησε να γίνει το τελειότερό του αριστούργημα. Για αυτό επιμένει στη λεπτομέρεια, αλλά δεν αφαιρεί τίποτα από την ενότητα του συνόλου. Δίνει μια βαθιά αίσθηση τελειότητας και ηθικής ακεραιότητας του καλλιτέχνη.

Στα έργα του θα αναπτύξει τον τολμηρό ρεαλισμό, τη μέθοδο του συγκαλυμμένου συμβολισμού και την τέχνη του φωσφορίζοντος λαδιού. Τα περισσότερα έργα του στερούνται κάποιας κίνησης κι έχουν ένα ήρεμο και ενατενιστικό χαρακτήρα. Τονίζει την ομορφιά του κάθε αντικειμένου. Η φύση, οι άνθρωποι και τα πράγματα αναπαριστάνονται απόλυτα πιστά με την πραγματικότητα. Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης η απεικόνιση του χώρου και του φωτεινού και αιθερικού περιβάλλοντος.

Το 1449 ο Ιταλός Ουμανιστής Τσιρίακους της Ανκόνα έλεγε ότι τα έργα του Γιαν Βαν- Αυκ φαίνονται σαν να μην έχουν φτιαχτεί από ανθρώπινο χέρι αλλά από την ίδια τη φύση. Για αυτόν ενσάρκωνε τον ίδιο το Θεό, με έργα που είναι γεμάτα σύμβολα, κρυμμένα κάτω από τη μορφή καθημερινών αντικειμένων. Το φως φωτίζει με τόση φυσικότητα τα τοπία, και η εσωτερικότητα του Γιαν Βαν-Αυκ αναδεικνύεται μέσα από τη μεταφορά του Θείου στοιχείου.

Σήμερα σώζονται περίπου 18 έργα που αποδίδονται σε αυτόν. Τα σημαντικότερα είναι: Το «Πολύπτυχο του Μυστικού Αμνού» (1432), η προσκύνηση του Αμνού ή Βωμός της Γάνδης. Πρόκειται για το αριστούργημα της Φλαμανδικής ζωγραφικής, που βρίσκεται στον Καθεδρικό Ναό του Σαϊντ-Μπααφ στη Γάνδη, όπου ο Αμνός ως σύμβολο του Χριστού θυσιάζεται για να λυτρώσει τον κόσμο από τις αμαρτίες του. «Η Παναγία στην Πηγή» (1439), που φιλοξενείται στο Εθνικό μουσείο Καλών Τεχνών στην Αμβέρσα, και το «Τρίπτυχο» (1437) στην Πινακοθήκη της Δρέσδης αντίστοιχα.
Σε πολλά έργα του συνήθιζε να υπογράφει: «Als ich kan» δηλ. «Όσο μπορώ καλύτερα».


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα
- Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια
- Εγκυκλοπαίδεια Ήλιος
- Οι μεγάλοι ζωγράφοι από το Τζότο στην Αναγέννηση, Καλλιτεχνική βιβλιοθήκη, Εκδότης- διευθυντής Γ. Ραγιάς